Kết bài thường được viết trong năm phút cuối giờ, khi tay đã mỏi và đầu óc chỉ muốn nộp bài. Vì vậy rất nhiều kết bài giống nhau: “Tóm lại, đây là một tác phẩm hay, để lại cho em nhiều ấn tượng sâu sắc.” Câu ấy không sai, nhưng cũng không nói được gì.
Kết bài là đoạn cuối cùng người chấm đọc trước khi cho điểm. Bài này đưa ra công thức kết bài chung cho nghị luận văn học, năm cách kết bài để không bị sáo, và các mẫu kết bài viết cho cùng những đề đã dùng trong bài mở bài nghị luận văn học, để bạn thấy mở và kết khớp với nhau thế nào.
Kết bài có vai trò gì trong bài văn nghị luận văn học?
Kết bài là phần khép lại bài viết. Nếu mở bài nêu vấn đề và thân bài triển khai các luận điểm, thì kết bài khái quát lại tất cả: tác phẩm văn học ấy có giá trị gì, người nghệ sĩ đã gửi gắm thông điệp gì qua câu chữ. Một kết bài ngắn gọn, súc tích giúp bài văn có bố cục trọn vẹn và để lại dư âm, đọng lại trong lòng người đọc; một kết bài lan man hoặc bị bỏ trống khiến cả bài văn như bị bỏ dở. Với giáo viên chấm bài, đây cũng là chỗ dễ ghi điểm: chỉ cần khẳng định đúng vấn đề và đánh giá được giá trị tác phẩm.
Kết bài nghị luận văn học cần có những gì?
Một kết bài đầy đủ làm ba việc, theo thứ tự:
- Khẳng định lại vấn đề nghị luận bằng lời khác với mở bài. Đây là phần bắt buộc.
- Đánh giá giá trị: vấn đề ấy cho thấy điều gì về tác phẩm, tác giả, thời đại (giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, nét đặc sắc nghệ thuật, phong cách).
- Cảm nghĩ, liên hệ hoặc mở rộng: ấn tượng của người viết, bài học, hoặc một suy nghĩ vượt ra ngoài tác phẩm.
Kết bài trực tiếp có thể dừng ở bước 1 và 2. Kết bài mở rộng thêm bước 3. Dù dài hay ngắn, kết bài không được đưa ra luận điểm mới chưa phân tích ở thân bài, và không phân tích lại dẫn chứng.
Công thức kết bài chung cho nghị luận văn học
Khung dưới đây dùng được cho hầu hết các đề. Điền vào, đừng chép nguyên văn:
[Khẳng định – nhắc lại vấn đề nghị luận bằng một nhận xét khái quát]. Qua đó, [tác giả] đã [đóng góp hoặc tư tưởng thể hiện qua vấn đề: giá trị hiện thực, nhân đạo, nét riêng nghệ thuật]. [Liên hệ – một câu về ý nghĩa của tác phẩm với người đọc hôm nay hoặc với bản thân].
So sánh với kết bài sáo ở đầu bài: công thức này buộc bạn nói tác phẩm hay ở chỗ nào và có ý nghĩa gì, thay vì chỉ nói “tác phẩm hay”.
5 cách kết bài nghị luận văn học
1. Tóm lược và khẳng định
Cách an toàn nhất: gói vấn đề lại trong một hai câu và khẳng định giá trị. Dùng khi hết giờ hoặc khi đề yêu cầu đoạn văn ngắn.
Bằng bút pháp lấy động tả tĩnh và những hình ảnh làng quê bình dị, Thu điếu đã vẽ nên một mùa thu trong trẻo mà quạnh vắng. Bài thơ cho thấy tình yêu thiên nhiên tha thiết và nỗi buồn kín đáo của Nguyễn Khuyến trước thời thế.
2. Đánh giá vị trí của tác phẩm
Đặt tác phẩm vào sự nghiệp của tác giả hoặc vào dòng văn học cùng thời. Hợp với các tác phẩm lớn, nổi tiếng.
Với nhân vật lão Hạc, Nam Cao đã góp thêm vào văn học hiện thực trước Cách mạng một gương mặt người nông dân nghèo khổ mà trong sạch. Nếu nhiều nhà văn cùng thời tập trung tố cáo cái nghèo, thì Nam Cao còn đi sâu vào câu hỏi: trong cái nghèo, con người giữ nhân cách của mình như thế nào.
3. Liên hệ bản thân hoặc đời sống
Nối vấn đề của tác phẩm với người đọc hôm nay. Liên hệ phải ngắn và cụ thể; một bài học chung chung kiểu “em sẽ cố gắng học tập tốt” không liên quan đến tác phẩm thì nên bỏ.
Câu chuyện về lão Hạc nhắc người đọc hôm nay một điều Nam Cao đã viết qua suy nghĩ của ông giáo: muốn hiểu người khác, phải nhìn họ bằng đôi mắt của tình thương, đừng vội phán xét chỉ qua những gì bề ngoài.
4. Kết vòng tròn
Quay lại hình ảnh, câu thơ hoặc ý đã dùng ở mở bài, nhưng giờ người đọc hiểu nó sâu hơn. Cách này làm bài văn có cảm giác trọn vẹn, nhưng bạn phải chuẩn bị từ lúc viết mở bài.
Với đề Chí Phèo, nếu mở bài dẫn dắt từ nghịch lý “sinh ra lương thiện nhưng bị xã hội đẩy ra khỏi cuộc sống con người”, kết bài có thể khép lại đúng nghịch lý ấy:
Câu hỏi cuối cùng của Chí Phèo, “Ai cho tao lương thiện?”, vì thế không chỉ là tiếng kêu của một con người. Đó là bản cáo trạng Nam Cao gửi tới cả một xã hội đã biến người lương thiện thành quỷ dữ, đồng thời là niềm tin của nhà văn rằng ngay cả trong con quỷ ấy, khát khao làm người vẫn chưa bao giờ tắt.
5. Mở rộng bằng một câu hỏi hoặc một nhận định
Kết thúc bằng một suy nghĩ vượt ra ngoài tác phẩm. Hợp với đề nghị luận về một ý kiến và bài thi học sinh giỏi. Nhận định phải liên quan trực tiếp đến vấn đề, và nếu trích dẫn, phải dẫn đúng người nói và nguyên văn.
Lão Hạc đã làm đúng điều mà Nam Cao đòi hỏi ở một tác phẩm thật giá trị: nó “làm cho người gần người hơn”. Có lẽ đó cũng là câu trả lời cho câu hỏi vì sao một truyện ngắn viết từ năm 1943 vẫn khiến người đọc hôm nay rưng rưng.
Mẫu kết bài chung cho nghị luận văn học (để điền)
Dưới đây là năm khung kết bài chung bạn có thể tham khảo và áp dụng linh hoạt. Mỗi khung có chỗ trống để điền đúng tác phẩm, đúng vấn đề, nên dùng được cho nhiều đề mà không bị giống hệt bài của người khác.
Cho bài thơ, đoạn thơ:
Bằng [thể thơ] cùng những hình ảnh [đặc điểm hình ảnh, ngôn ngữ], [tác giả] đã khắc họa [vấn đề nghị luận]. Bài thơ không chỉ cho thấy [giá trị nội dung] mà còn thể hiện [phong cách hoặc tấm lòng của nhà thơ]. Đó là lý do [tên bài thơ] vẫn để lại dư âm trong lòng độc giả hôm nay.
Cho tác phẩm truyện:
Với ngòi bút [hiện thực, tinh tế trong miêu tả tâm lý, giàu chất trữ tình…], [tác giả] đã xây dựng một câu chuyện về [nội dung chính], qua đó gửi gắm [giá trị tư tưởng: niềm tin, lời tố cáo, sự cảm thông…]. [Tên tác phẩm] vì thế có giá trị bền vững, không chỉ với thời đại ra đời mà cả với người đọc hôm nay.
Cho đề phân tích nhân vật:
Nhân vật [tên] là [nhận xét khái quát về nhân vật]. Qua nghệ thuật xây dựng nhân vật [bằng hành động, ngôn ngữ, nội tâm…], [tác giả] vừa phản ánh [hiện thực], vừa thể hiện [tấm lòng hoặc quan niệm của nhà văn về con người].
Cho đề bàn về một nhận định:
Qua [tác phẩm], có thể thấy ý kiến “[nhận định]” là [đúng đắn, sâu sắc, cần bổ sung…]. Ý kiến ấy không chỉ giúp ta hiểu thêm [tác phẩm hoặc đặc trưng văn chương] mà còn là lời nhắc nhở với [người viết, người đọc] về [điều nhận định đặt ra].
Cho đề so sánh hai tác phẩm:
Đặt cạnh nhau, [tác phẩm 1] và [tác phẩm 2] cùng [điểm chung], nhưng mỗi tác phẩm mang một dấu ấn riêng: [nét riêng 1] và [nét riêng 2]. Chính sự gặp gỡ và khác biệt ấy làm nên vẻ đẹp phong phú của văn chương [giai đoạn, đề tài].
Đây là khung, không phải đoạn văn để chép nguyên. Nếu bạn để nguyên những từ chung chung trong ngoặc mà không thay bằng chi tiết của tác phẩm, kết bài sẽ trở lại thành câu sáo.
Mẫu kết bài theo từng dạng đề
Các mẫu dưới đây được viết riêng cho bài này, dùng cùng đề với các mẫu trong bài mở bài. Hãy để ý cách mỗi kết bài khép lại đúng vấn đề đã nêu ở đầu bài.
Kết bài nghị luận về thơ
Đề: Cảm nhận khổ thơ đầu bài “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử.
Chỉ với bốn câu thơ, Hàn Mặc Tử đã vẽ nên một thôn Vĩ trong nắng mai vừa tươi sáng vừa xa vời. Đằng sau vẻ đẹp ấy là niềm khao khát được trở về, được gắn bó với cuộc đời của một hồn thơ đang phải xa cách với tất cả. Khổ thơ vì thế không chỉ là bức tranh xứ Huế, mà còn là một tiếng lòng yêu đời tha thiết.
Kết bài nghị luận về truyện, nhân vật
Đề: Phân tích nhân vật lão Hạc.
Lão Hạc nghèo đến mức phải ăn củ chuối, sung luộc, nhưng đến chết vẫn giữ trọn mảnh vườn cho con và giữ trọn lòng tự trọng của mình. Qua nhân vật này, Nam Cao vừa phơi bày cái nghèo đẩy người nông dân vào đường cùng, vừa trân trọng vẻ đẹp nhân cách của họ. Đó là giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo làm nên sức sống lâu bền của truyện ngắn Lão Hạc.
Kết bài so sánh hai tác phẩm
Đề: So sánh số phận người nông dân trong “Tắt đèn” và “Chí Phèo”.
Đặt cạnh nhau, chị Dậu và Chí Phèo cho thấy hai mặt của cùng một hiện thực: người nông dân bị bóc lột đến kiệt quệ, và người nông dân bị tha hóa đến mất cả nhân tính. Mỗi nhà văn có một cách nhìn riêng, nhưng cả hai đều chung một tấm lòng cảm thông với những con người khốn khổ, và cùng góp phần làm nên diện mạo của văn học hiện thực Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám.
Kết đoạn cho đoạn văn nghị luận 200 chữ
Đoạn văn khoảng 200 chữ chỉ cần một câu kết đoạn, khẳng định lại vấn đề:
Có thể nói, khổ thơ đầu bài Đây thôn Vĩ Dạ là bức tranh thôn Vĩ đẹp trong trẻo, chứa đựng niềm khao khát giao cảm với đời của Hàn Mặc Tử.
Kết bài nghị luận văn học khác gì kết bài nghị luận xã hội?
Hai kiểu kết bài có cùng vị trí nhưng khác trọng tâm. Kết bài nghị luận văn học đánh giá tác phẩm: giá trị nội dung, nghệ thuật, đóng góp của tác giả. Kết bài nghị luận xã hội rút ra bài học: nhận thức về vấn đề và hành động của bản thân. Một lỗi thường gặp là viết kết bài nghị luận văn học như nghị luận xã hội: cả đoạn nói về bài học đạo đức mà quên đánh giá tác phẩm. Công thức và mẫu cho đề nghị luận xã hội có trong bài kết bài nghị luận xã hội.
Lưu ý khi viết kết bài: những lỗi khiến mất điểm
- Kết bài sáo rỗng: “Tóm lại, đây là một tác phẩm hay, để lại nhiều ấn tượng sâu sắc.” Hay ở đâu, ấn tượng gì?
- Đưa luận điểm mới chưa được phân tích ở thân bài.
- Phân tích lại dẫn chứng. Kết bài khái quát, không trích thơ để phân tích tiếp.
- Không khớp với mở bài: mở bài nêu “bức tranh thiên nhiên”, kết bài lại khẳng định “tình yêu nước”.
- Liên hệ lạc đề: bài học về học tập, về gia đình không liên quan gì đến tác phẩm.
- Bỏ trống kết bài vì hết giờ. Một câu kết ngắn vẫn hơn không có. Hãy chừa ít nhất ba phút cho kết bài khi chia thời gian theo dàn ý.
Muốn kết bài hay, hãy nắm chắc tác phẩm
Kết bài đánh giá được giá trị tác phẩm chỉ khi bạn hiểu tác phẩm đủ sâu. Cách ôn nhanh nhất là tự tóm tắt văn bản, rồi trả lời hai câu hỏi: tác phẩm phản ánh hiện thực gì, và tác giả trân trọng điều gì ở con người.
Nếu bạn có bài giảng hay tài liệu tham khảo dạng tệp, có thể dán vào công cụ tóm tắt văn bản để xem lại ý chính và hỏi thêm về giá trị nội dung, nghệ thuật. Hãy đối chiếu kết quả với sách giáo khoa, và tự viết kết bài bằng lời của mình.
Kết bài do AI viết thường đẹp câu nhưng chung chung, giống nhau giữa nhiều bài, và nhiều trường coi việc nộp bài do AI viết là gian lận. Dùng AI để ôn tác phẩm; kết bài là phần bạn tự viết.
Câu hỏi thường gặp
Kết bài nghị luận văn học gồm những ý nào?
Gồm ba ý: khẳng định lại vấn đề nghị luận, đánh giá giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, và nêu cảm nghĩ, liên hệ hoặc mở rộng. Kết bài ngắn có thể chỉ gồm hai ý đầu.
Có kết bài chung cho tất cả các bài nghị luận văn học không?
Có một công thức chung: khẳng định vấn đề, đánh giá đóng góp của tác giả, liên hệ. Nhưng không nên học thuộc một đoạn để chép vào mọi bài, vì phần khẳng định phải khớp với đúng vấn đề của từng đề.
Kết bài nghị luận văn học dài bao nhiêu?
Thường từ 3 đến 5 câu, khoảng 60–100 chữ với bài văn thông thường, không dài hơn mở bài quá nhiều. Với đoạn văn 200 chữ, chỉ cần một câu kết đoạn.
Kết bài vòng tròn là gì?
Kết bài vòng tròn quay lại hình ảnh, câu thơ hoặc ý đã dùng ở mở bài, nhưng với cách hiểu sâu hơn sau khi đã phân tích ở thân bài. Cách này làm bài văn trọn vẹn nhưng cần được chuẩn bị từ lúc viết mở bài.
Kết bài có được nêu cảm nghĩ cá nhân không?
Được, và thường được khuyến khích, miễn là cảm nghĩ cụ thể và gắn với vấn đề đã phân tích. Tránh những câu cảm thán chung chung không nói được tác phẩm hay ở đâu.
Kết bài nghị luận văn học và nghị luận xã hội khác nhau thế nào?
Kết bài nghị luận văn học tập trung đánh giá tác phẩm và đóng góp của tác giả. Kết bài nghị luận xã hội tập trung vào bài học nhận thức và hành động của bản thân về vấn đề đời sống.
Kết luận
Một kết bài nghị luận văn học tốt khẳng định lại đúng vấn đề đã mở ra, đánh giá được tác phẩm hay ở đâu, và, nếu còn thời gian, để lại một suy nghĩ cho người đọc. Học công thức thay vì học thuộc đoạn văn, chọn một trong năm cách kết bài phù hợp với đề, và luôn chừa thời gian cho phần này. Cùng với mở bài và dàn ý, bạn đã có đủ khung cho một bài nghị luận văn học hoàn chỉnh.