PDFSummarizer.net
  • Ngữ văn
  • Viết văn

Dàn ý nghị luận văn học: dàn ý chung, dàn ý theo từng dạng đề và ví dụ dàn ý chi tiết

Cách lập dàn ý nghị luận văn học: dàn ý chung ba phần, dàn ý phân tích bài thơ, nhân vật, tác phẩm truyện, ý kiến bàn về văn học, so sánh, và ví dụ dàn ý chi tiết.

PDFSummarizer.net13 phút đọc

Nhiều bạn bỏ qua bước lập dàn ý vì nghĩ nó tốn thời gian. Kết quả thường gặp: thân bài viết rất kỹ luận điểm đầu, đến luận điểm cuối thì hết giờ; hoặc bài văn đi lan man, phân tích nghệ thuật lẫn vào nội dung, viết xong mới nhận ra quên mất một ý mà đề yêu cầu.

Năm phút lập dàn ý giải quyết cả hai vấn đề. Bài này đưa ra dàn ý chung cho nghị luận văn học, dàn ý riêng cho từng dạng đề thường gặp, hai ví dụ dàn ý chi tiết, và cách lập dàn ý nhanh trong phòng thi.

Nghị luận văn học là gì?

Nghị luận văn học là kiểu bài dùng lý lẽ và dẫn chứng để bàn về một vấn đề văn học: một tác phẩm, một đoạn thơ, một nhân vật, một chi tiết nghệ thuật, hoặc một ý kiến, nhận định về văn chương. Dẫn chứng chủ yếu lấy từ chính tác phẩm: câu thơ, chi tiết, lời nhân vật.

Nghị luận văn học hay bị nhầm với nghị luận xã hội, vì hai kiểu bài có cùng bố cục ba phần:

Nghị luận văn học Nghị luận xã hội
Bàn về Tác phẩm, nhân vật, đoạn thơ, ý kiến về văn học Một tư tưởng, đạo lý hoặc hiện tượng đời sống
Dẫn chứng Chủ yếu từ văn bản (câu thơ, chi tiết) Từ đời sống, xã hội, người thật việc thật
Trọng tâm thân bài Phân tích nội dung và nghệ thuật Giải thích, bàn luận, mở rộng, bài học
Kết bài Đánh giá giá trị tác phẩm Bài học nhận thức và hành động

Bài này chỉ bàn về dàn ý nghị luận văn học. Nếu đề của bạn là nghị luận xã hội, xem dàn ý nghị luận xã hội.

Dàn ý nghị luận văn học chung

Khung dưới đây dùng được cho hầu hết các đề. Ở phần sau, bạn sẽ thấy thân bài thay đổi ra sao theo từng dạng đề.

I. Mở bài

  • Dẫn dắt (với mở bài gián tiếp).
  • Giới thiệu tác giả, tác phẩm.
  • Nêu vấn đề nghị luận, trích dẫn nếu cần.

II. Thân bài

  1. Khái quát: hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ, vị trí của đoạn trích, tóm tắt ngắn (với truyện), ý chính của tác phẩm.
  2. Phân tích nội dung: chia vấn đề thành 2–4 luận điểm. Mỗi luận điểm gồm câu nêu luận điểm, dẫn chứng từ tác phẩm, phân tích dẫn chứng, và một câu chốt.
  3. Phân tích nghệ thuật: thể loại, ngôn ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ, cách xây dựng nhân vật, ngôi kể.
  4. Đánh giá: giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật, đóng góp của tác giả.

III. Kết bài

  • Khẳng định lại vấn đề nghị luận.
  • Đánh giá giá trị của tác phẩm, có thể nêu cảm nghĩ hoặc liên hệ.
Sơ đồ dàn ý nghị luận văn học theo ba phần: mở bài gồm dẫn dắt, giới thiệu, nêu vấn đề; thân bài gồm khái quát, các luận điểm nội dung (mỗi luận điểm có câu nêu, dẫn chứng, phân tích, câu chốt), nghệ thuật, đánh giá; kết bài gồm khẳng định và đánh giá, liên hệ
Thân bài chiếm khoảng ba phần tư bài văn. Các luận điểm nội dung là phần được chấm nhiều điểm nhất.

Một lưu ý về phân tích nghệ thuật: nhiều thầy cô khuyến khích phân tích nghệ thuật ngay trong từng luận điểm nội dung (câu thơ này hay vì dùng biện pháp gì), sau đó chỉ tổng kết ngắn ở mục nghệ thuật. Cách này tránh việc phải trích lại cùng một câu thơ hai lần.

Dàn ý theo từng dạng đề

Dàn ý phân tích một bài thơ hoặc đoạn thơ

  • Mở bài: tác giả, bài thơ, vị trí đoạn thơ, vấn đề (cảm xúc, hình ảnh, chủ đề của đoạn).
  • Thân bài:
    • Khái quát hoàn cảnh sáng tác và mạch cảm xúc của bài.
    • Phân tích theo khổ thơ hoặc theo cụm hình ảnh. Mỗi khổ: hình ảnh nổi bật, từ ngữ đắt giá, biện pháp tu từ, cảm xúc của nhân vật trữ tình.
    • Nghệ thuật: thể thơ, nhịp, vần, giọng điệu, bút pháp.
    • Đánh giá: bài thơ nói gì về con người, thời đại, phong cách tác giả.
  • Kết bài: khẳng định vẻ đẹp đoạn thơ, nêu ấn tượng.

Dàn ý phân tích nhân vật

  • Mở bài: tác giả, tác phẩm, nhân vật và vấn đề (vẻ đẹp, bi kịch, sự thay đổi của nhân vật).
  • Thân bài:
    • Giới thiệu chung về nhân vật: lai lịch, hoàn cảnh.
    • Các phẩm chất hoặc các chặng thay đổi của nhân vật, mỗi phẩm chất hay mỗi chặng là một luận điểm, có chi tiết dẫn chứng.
    • Nghệ thuật xây dựng nhân vật: ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, tâm lý, tình huống truyện.
    • Đánh giá: nhân vật nói lên điều gì về con người và xã hội, thể hiện tư tưởng gì của tác giả.
  • Kết bài: khẳng định ý nghĩa của nhân vật.

Dàn ý phân tích tác phẩm truyện hoặc một chi tiết

  • Mở bài: tác giả, tác phẩm, vấn đề (giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, một chi tiết đặc sắc).
  • Thân bài:
    • Tóm tắt ngắn tác phẩm hoặc vị trí của chi tiết trong truyện.
    • Phân tích tình huống truyện, các nhân vật chính và các chi tiết tiêu biểu theo vấn đề đề yêu cầu.
    • Với đề về chi tiết: chi tiết ấy là gì, xuất hiện ở đâu, ý nghĩa với nhân vật, với cốt truyện, với chủ đề.
    • Nghệ thuật: tình huống, ngôi kể, ngôn ngữ, kết cấu.
  • Kết bài: khẳng định giá trị của tác phẩm hoặc chi tiết.

Dàn ý nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

  • Mở bài: dẫn dắt, trích nguyên văn ý kiến, nêu tác phẩm dùng để chứng minh.
  • Thân bài:
    • Giải thích ý kiến: nghĩa của các từ khóa và nghĩa của cả câu.
    • Bàn luận: vì sao ý kiến đúng (hoặc đúng đến đâu), dựa trên đặc trưng của văn học.
    • Chứng minh qua tác phẩm: phân tích các chi tiết, câu thơ làm sáng tỏ ý kiến.
    • Mở rộng, đánh giá: ý kiến có ý nghĩa gì với người viết và người đọc.
  • Kết bài: khẳng định lại ý kiến, liên hệ bản thân.

Dàn ý so sánh hai tác phẩm

  • Mở bài: giới thiệu cả hai tác giả, tác phẩm và điểm chung để so sánh.
  • Thân bài:
    • Phân tích lần lượt vấn đề ở tác phẩm thứ nhất, rồi tác phẩm thứ hai (hoặc phân tích song song từng khía cạnh).
    • So sánh: điểm giống, điểm khác (về nội dung và nghệ thuật).
    • Lý giải sự giống và khác: hoàn cảnh sáng tác, phong cách tác giả, thời đại.
  • Kết bài: đánh giá đóng góp riêng của mỗi tác phẩm.

Ví dụ dàn ý chi tiết: nhân vật lão Hạc

Đề: Phân tích nhân vật lão Hạc trong truyện ngắn “Lão Hạc” của Nam Cao.

I. Mở bài

  • Dẫn dắt: viết về người nông dân trước Cách mạng tháng Tám, mỗi nhà văn hiện thực có một cách nhìn riêng.
  • Giới thiệu: Nam Cao, truyện ngắn Lão Hạc (1943).
  • Vấn đề: lão Hạc là người nông dân nghèo khổ nhưng giàu tình thương và lòng tự trọng.

II. Thân bài

  1. Khái quát: lão Hạc góa vợ, nhà nghèo; con trai không đủ tiền cưới vợ nên phẫn chí đi làm phu đồn điền cao su; lão sống một mình với con chó Vàng.
  2. Hoàn cảnh khốn khổ: sau trận ốm, lão không còn sức làm thuê; bão phá hết hoa màu; lão phải ăn khoai, củ chuối, rau má, sung luộc.
  3. Một người cha thương con sâu sắc:
    • Day dứt vì không lo được cho con cưới vợ.
    • Bán con chó Vàng để không phải tiêu vào tiền của con.
    • Gửi ông giáo mảnh vườn để giữ nguyên cho con khi về.
  4. Một người giàu lòng nhân hậu: coi con chó Vàng như người thân, gọi là “cậu Vàng”; đau đớn, ân hận sau khi bán chó, cảm thấy mình như đã lừa một con chó.
  5. Một người giàu lòng tự trọng:
    • Gửi ông giáo tiền lo ma chay để không làm phiền hàng xóm.
    • Từ chối mọi sự giúp đỡ, kể cả của ông giáo.
    • Chọn cái chết bằng bả chó, đau đớn, vật vã, để giữ trọn mảnh vườn cho con và giữ trọn nhân cách.
  6. Nghệ thuật xây dựng nhân vật:
    • Kể chuyện qua lời ông giáo, ngôi thứ nhất, tạo sự gần gũi và nhiều chiều suy ngẫm.
    • Miêu tả tâm lý tinh tế, đặc biệt là cảnh lão Hạc kể chuyện bán chó.
    • Tình huống bất ngờ: Binh Tư và ông giáo tưởng lão xin bả chó để làm chuyện xấu.
  7. Đánh giá: giá trị hiện thực (cái nghèo đẩy người nông dân vào đường cùng) và giá trị nhân đạo (trân trọng nhân cách người nông dân); quan niệm phải nhìn người bằng đôi mắt của tình thương, qua suy ngẫm của ông giáo.

III. Kết bài

  • Khẳng định: lão Hạc là hình tượng người nông dân nghèo mà trong sạch, giàu tình thương.
  • Đánh giá: tài năng và tấm lòng nhân đạo của Nam Cao; liên hệ cách nhìn người xung quanh.

Ví dụ dàn ý ngắn: bài thơ “Thu điếu”

Đề: Cảm nhận bức tranh mùa thu trong bài “Thu điếu” của Nguyễn Khuyến.

  • Mở bài: Nguyễn Khuyến, nhà thơ của làng quê Bắc Bộ; Thu điếu trong chùm ba bài thơ thu; vấn đề là bức tranh thu và tâm trạng nhà thơ.
  • Thân bài:
    1. Khái quát: thơ thất ngôn bát cú Đường luật, viết khi nhà thơ đã về ở ẩn.
    2. Bức tranh thu từ điểm nhìn chiếc thuyền câu: ao thu trong veo, lạnh lẽo; thuyền câu bé nhỏ; sóng biếc, lá vàng chuyển động rất khẽ.
    3. Không gian mở rộng lên cao và vào sâu: tầng mây lơ lửng, trời xanh ngắt, ngõ trúc quanh co, vắng người.
    4. Tâm trạng: người câu cá ngồi bất động, tiếng cá đớp động dưới chân bèo; nỗi cô đơn, nỗi buồn thời thế của nhà nho ở ẩn.
    5. Nghệ thuật: lấy động tả tĩnh, vần “eo” gợi sự thu hẹp, nhỏ bé, bút pháp chấm phá, ngôn ngữ giản dị.
  • Kết bài: bức tranh thu tiêu biểu cho làng quê Việt Nam; tấm lòng yêu quê, yêu nước kín đáo của tác giả.

Cách lập dàn ý nhanh trong phòng thi

Trong phòng thi, dàn ý không cần đầy đủ như ví dụ trên. Bạn chỉ cần ghi ra giấy nháp các ý chính, mỗi ý vài chữ. Năm bước:

  1. 1

    Đọc đề và gạch chân từ khóa

    Xác định kiểu đề (phân tích, cảm nhận, so sánh, bàn về ý kiến), vấn đề cần bàn (khổ thơ, nhân vật, chi tiết) và phạm vi (cả bài hay một đoạn).

  2. 2

    Viết một câu nêu vấn đề

    Viết ra một câu trả lời ngắn cho câu hỏi của đề. Câu này sẽ là phần nêu vấn đề ở mở bài và là sợi chỉ xuyên suốt thân bài.

  3. 3

    Tìm ý bằng ba câu hỏi

    Vấn đề ấy thể hiện qua những chi tiết, hình ảnh nào? Tác giả dùng cách viết gì để thể hiện? Điều đó có ý nghĩa gì? Ghi ra mọi ý nảy ra, chưa cần sắp xếp.

  4. 4

    Gom ý thành 2–4 luận điểm

    Nhóm các ý gần nhau, đặt tên cho mỗi nhóm thành một luận điểm, xếp theo trình tự tác phẩm hoặc từ dễ đến sâu. Ghi kèm 1–2 dẫn chứng cho mỗi luận điểm.

  5. 5

    Chia thời gian theo dàn ý

    Ước lượng thời gian cho mỗi phần trước khi viết, để luận điểm cuối không bị viết vội. Mở bài và kết bài chỉ nên chiếm khoảng một phần năm bài văn.

Với dàn ý nghị luận văn học lớp 9 (và các lớp dưới), khung vẫn như trên, chỉ ít luận điểm hơn và mục đánh giá ngắn hơn. Với đề đoạn văn khoảng 200 chữ, dàn ý chỉ gồm câu mở đoạn, 2–3 ý phân tích và câu kết đoạn.

Ôn lại tác phẩm trước khi lập dàn ý

Dàn ý tốt cần dẫn chứng đúng, mà dẫn chứng chỉ có khi bạn nhớ rõ tác phẩm. Trước khi lập dàn ý ở nhà, hãy tự tóm tắt văn bản trong vài câu và liệt kê các chi tiết quan trọng.

Nếu bạn có bài giảng, đề cương hoặc tài liệu tham khảo dạng tệp, bạn có thể dán vào công cụ tóm tắt văn bản để xem lại ý chính, rồi hỏi tiếp: “nhân vật thay đổi ở những chi tiết nào?”, “đoạn này dùng biện pháp tu từ gì?”. Hãy đối chiếu câu trả lời với văn bản gốc và sách giáo khoa, đặc biệt với các trích dẫn và năm sáng tác.

Dàn ý là của bạn, không phải của AI

Dàn ý do AI lập sẵn thường giống nhau giữa rất nhiều bạn và không theo cách hiểu của chính bạn. Nhiều trường coi việc nộp bài do AI viết là gian lận. Hãy dùng AI để ôn tác phẩm, còn dàn ý thì tự lập.

Lập xong dàn ý, bạn có thể viết mở bài nghị luận văn học theo công thức ba phần, và khép bài lại bằng một kết bài nghị luận văn học đúng vấn đề.

Câu hỏi thường gặp

Dàn ý nghị luận văn học gồm mấy phần?

Gồm ba phần: mở bài (giới thiệu tác giả, tác phẩm, nêu vấn đề), thân bài (khái quát, các luận điểm phân tích nội dung, nghệ thuật, đánh giá) và kết bài (khẳng định vấn đề, đánh giá giá trị tác phẩm).

Nghị luận văn học là gì?

Nghị luận văn học là kiểu bài dùng lý lẽ và dẫn chứng để bàn về một vấn đề văn học như tác phẩm, đoạn thơ, nhân vật, chi tiết nghệ thuật hoặc một ý kiến về văn chương. Dẫn chứng chủ yếu lấy từ chính tác phẩm.

Thân bài nghị luận văn học nên có mấy luận điểm?

Thường từ 2 đến 4 luận điểm về nội dung, cộng với phần khái quát, phần nghệ thuật và phần đánh giá. Số luận điểm phụ thuộc vào vấn đề đề bài yêu cầu và thời gian làm bài.

Dàn ý nghị luận văn học và nghị luận xã hội khác nhau thế nào?

Nghị luận văn học bàn về tác phẩm, dẫn chứng lấy từ văn bản và trọng tâm là phân tích nội dung, nghệ thuật. Nghị luận xã hội bàn về một tư tưởng hoặc hiện tượng đời sống, dẫn chứng lấy từ thực tế và trọng tâm là giải thích, bàn luận, rút ra bài học.

Lập dàn ý trong phòng thi mất bao lâu?

Khoảng 5 phút là đủ. Dàn ý trong phòng thi chỉ cần các ý chính và dẫn chứng ghi tắt, không cần viết thành câu hoàn chỉnh.

Có nên phân tích nghệ thuật riêng một mục không?

Cả hai cách đều được chấp nhận. Phân tích nghệ thuật ngay trong từng luận điểm giúp bài văn liền mạch và tránh trích dẫn lặp lại; sau đó chỉ cần một đoạn ngắn tổng kết nghệ thuật.

Kết luận

Dàn ý nghị luận văn học luôn có ba phần, nhưng thân bài thay đổi theo từng dạng đề: phân tích thơ theo khổ hoặc hình ảnh, phân tích nhân vật theo phẩm chất hoặc các chặng thay đổi, bàn về ý kiến theo trình tự giải thích, bàn luận, chứng minh. Dành năm phút lập dàn ý trước khi viết, bạn sẽ có một bài văn cân đối, đủ ý và không bị hụt giờ ở luận điểm cuối.